Cậu ấy là một thực tập sinh ngành xây dựng. Một người trẻ, rời quê hương, mang theo một giấc mơ rất đơn giản: đi làm, kiếm tiền, gửi về cho gia đình, và nếu có thể, học được điều gì đó để sau này trở về làm lại cuộc đời. Một năm trước, khi đặt chân đến Nhật Bản, cậu có lẽ cũng giống như hàng chục ngàn người khác — tin rằng mình đang bước vào một nơi mà nỗ lực sẽ được trả giá xứng đáng.
Nhưng thực tế của cậu không giống như vậy.
Trong công việc hằng ngày, chỉ cần một sai sót nhỏ, cậu bị chửi. Không phải là những lời góp ý thông thường, mà là những câu chửi mang tính hạ thấp, xúc phạm. Nhưng điều đó chưa phải là tất cả. Có những lúc, người giám đốc — người đáng ra phải là người hướng dẫn, bảo vệ — lại dùng tay đánh vào đầu cậu. Có lúc dùng vật cứng gõ vào đầu, hai, ba lần, như một phản xạ quen thuộc. Không phải một lần. Không phải trong lúc nóng giận bộc phát. Mà là lặp đi lặp lại.
Cậu biết điều đó là sai. Ai cũng biết điều đó là sai. Nhưng cậu không phản kháng. Không phải vì cậu yếu. Mà vì cậu hiểu cái giá của việc phản kháng.
Đằng sau mỗi cái cúi đầu là tiền nợ chưa trả. Là gia đình đang chờ tiền gửi về. Là nỗi sợ mất việc. Là cảm giác nếu bỏ cuộc, tất cả sẽ trở thành vô nghĩa. Cậu không đánh lại, không phải vì không đau, mà vì cậu đang cố gắng chịu đựng để tồn tại.
Một năm trôi qua như vậy. Một năm bị chửi. Một năm bị đánh. Một năm tự thuyết phục bản thân rằng “cố thêm chút nữa”. Cho đến khi cậu không thể chịu nổi nữa.
Cậu không đòi hỏi gì lớn. Không yêu cầu bồi thường. Không muốn kiện tụng. Điều duy nhất cậu mong là được chuyển công ty. Chỉ vậy thôi. Được rời khỏi nơi đã làm tổn thương mình, để tiếp tục làm việc ở một nơi khác, bình thường hơn, ít nhất là không bị đánh.
Nhưng ngay cả điều đó cũng không dễ.
Cậu tìm đến nghiệp đoàn. Nhưng câu trả lời nhận được là: “Tự lên nói chuyện với giám đốc đi.” Một câu trả lời nghe rất bình thường, rất “đúng quy trình”, nhưng lại khiến cậu rơi vào bế tắc. Bởi vì chính người mà cậu phải đối diện lại là người đã gây ra nỗi sợ lớn nhất cho cậu.
Trong những ngày gần đây, cậu xin nghỉ. Người ta yêu cầu cậu lên ký giấy. Cậu không biết đó là giấy gì. Cậu chỉ cảm thấy áp lực. Và cậu nghĩ có thể mình sẽ bị đuổi.
Một câu hỏi xuất hiện trong đầu cậu: nếu bị đuổi, liệu có thể đổi công ty không?
Câu hỏi đó, đơn giản đến đau lòng.
Chúng ta đang sống trong một thời đại mà rất nhiều thứ đã thay đổi. Nhật Bản không còn là một xã hội khép kín như trước. Các cơ quan như OTIT, các nghiệp đoàn, Bộ Lao động, Cục Xuất nhập cảnh… đều đang cố gắng cải thiện hệ thống. Những vụ việc bạo lực, bóc lột, đã được đưa ra ánh sáng nhiều hơn. Các quy định được siết chặt hơn. Các kênh hỗ trợ được mở rộng hơn.
Về mặt “hệ thống”, mọi thứ đang tốt lên. Nhưng câu chuyện của cậu thực tập sinh kia vẫn tồn tại. Không phải ở một nơi xa xôi, mà ở ngay hiện tại.
Điều đó đặt ra một câu hỏi khó chịu: nếu hệ thống đang cải thiện, tại sao những câu chuyện như vậy vẫn xảy ra? Có phải vấn đề không nằm ở hệ thống? Hay là hệ thống chỉ là một phần của vấn đề?
Có một thứ mà không văn bản nào có thể kiểm soát hoàn toàn: đó là con người.
Một doanh nghiệp gia đình nhỏ. Một người giám đốc với quyền lực gần như tuyệt đối trong phạm vi của mình. Một môi trường làm việc khép kín, ít sự giám sát. Một thực tập sinh không có nhiều lựa chọn. Khi tất cả những yếu tố đó kết hợp lại, nó tạo ra một không gian mà trong đó, ranh giới giữa “dạy dỗ” và “bạo lực” có thể bị bóp méo. Và khi điều đó diễn ra đủ lâu, nó có thể trở thành “bình thường” trong mắt người gây ra. Điều đáng sợ không phải là một hành động sai. Mà là khi hành động sai đó không còn bị coi là sai nữa.
Ở góc độ tâm lý, câu chuyện này còn phức tạp hơn nhiều.
Một người bị bạo lực trong thời gian dài sẽ dần thay đổi cách nhìn về bản thân. Từ “tôi bị đối xử sai” chuyển thành “có lẽ tôi đã làm gì đó không đúng”. Từ “tôi cần thoát ra” chuyển thành “cố thêm chút nữa”. Đó không phải là sự yếu đuối. Đó là một cơ chế tự bảo vệ. Bởi vì khi không thể thay đổi hoàn cảnh, con người thường sẽ thay đổi cách hiểu về hoàn cảnh để tiếp tục tồn tại. Nhưng cái giá của việc đó là gì? Là sự mệt mỏi tích tụ. Là cảm giác bất lực. Là sự mất dần niềm tin vào chính mình.
Cũng cần nói rõ: không phải tất cả doanh nghiệp đều như vậy. Không phải tất cả người Nhật đều như vậy. Có rất nhiều người tốt, rất nhiều công ty tử tế, rất nhiều hệ thống đang thực sự cố gắng bảo vệ người lao động. Nhưng vấn đề không nằm ở số lượng. Mà nằm ở việc: chỉ cần một trường hợp như vậy tồn tại, thì nó đã đủ để đặt ra một dấu hỏi lớn. Bởi vì đối với người đang chịu đựng, đó không phải là “một trường hợp cá biệt”. Đó là toàn bộ thế giới của họ.
Trong nhiều năm qua, nhà nước và các tổ chức đã thử rất nhiều cách để giải quyết vấn đề này. Tăng cường kiểm tra. Mở đường dây nóng. Cho phép chuyển việc trong một số trường hợp. Hợp tác với các tổ chức phi lợi nhuận. Tăng cường tuyên truyền.
Những nỗ lực đó là có thật. Nhưng hiệu quả của chúng, trong từng trường hợp cụ thể, lại không phải lúc nào cũng rõ ràng. Có những người được cứu. Nhưng cũng có những người vẫn đang chịu đựng. Giống như trong y học, khi đối mặt với một căn bệnh khó chữa, người ta phải thử nhiều phương pháp khác nhau. Không phải vì đã có lời giải, mà vì chưa có. Mỗi biện pháp giống như một liều thuốc thử nghiệm. Có cái hiệu quả, có cái không. Nhưng không thể dừng lại, vì dừng lại đồng nghĩa với bỏ mặc. Câu hỏi là: xã hội đang ở giai đoạn nào của quá trình “thử nghiệm” này?
Và rồi quay trở lại với cậu thực tập sinh kia. Cậu không yêu cầu công lý lớn lao. Không đòi hỏi thay đổi xã hội. Không cần ai phải chịu trách nhiệm. Cậu chỉ muốn được rời đi. Một mong muốn nhỏ bé đến mức, lẽ ra không nên trở thành một vấn đề. Nhưng trong thực tế, nó lại là một điều khó đạt được. Điều đó nói lên điều gì?
Có thể chúng ta sẽ nhìn câu chuyện này từ nhiều góc độ khác nhau. Có người sẽ nói: “Đó là do công ty đó sai.” Có người sẽ nói: “Hệ thống vẫn còn lỗ hổng.” Có người sẽ nói: “Người lao động cần mạnh mẽ hơn.” Mỗi cách nhìn đều có lý do của nó.
Nhưng nếu đặt tất cả những lý do đó sang một bên, chỉ giữ lại một câu hỏi đơn giản nhất:
Nếu bạn là cậu ấy, bạn sẽ làm gì?
Và nếu người đó là người thân của bạn, bạn sẽ mong họ làm gì?